Danh ngôn Khắc kỷ về gian khó, nghịch cảnh và amor fati

Rời bỏ cuộc đời này, nếu có các vị thần, thì chẳng có gì đáng sợ – các ngài sẽ không đẩy bạn vào điều ác. Còn nếu các vị thần không tồn tại hay chẳng bận tâm, thì sống không có thần linh, không có Thiên ý, nào có nghĩa lý gì?

Những biến đổi thất thường của vận may có thể gây xáo trộn gì, nếu bạn đứng vững trước những điều bất định? Vậy hãy bắt đầu sống ngay, Lucilius thân mến – và coi mỗi ngày mới là một cuộc đời riêng.

Trong những hoàn cảnh như thế, con người nên chuẩn bị sẵn điều gì? Điều này: cái gì là của tôi và cái gì không phải, cái gì được phép và cái gì không. Tôi phải chết. Vậy tôi phải vừa chết vừa than khóc sao? Tôi phải bị xiềng xích. Tôi cũng phải than khóc vì điều đó sao?

Có hai điều cần ghi nhớ. Mọi sự từ vô thủy đều lặp lại dưới những hình thức giống nhau – một trăm năm cũng chẳng thấy gì mới. Và người sống lâu nhất lẫn người chết sớm nhất đều mất đi đúng như nhau.

Hãy nghĩ đến người nói: “Tôi sẽ mua sắm, xây cất, cho vay, thu nợ, giành lấy danh vọng, rồi về già sẽ an hưởng nhàn nhã.” Mọi điều như thế đều bấp bênh, ngay cả với người may mắn. Không ai trong chúng ta nắm được quyền gì trên những ngày phía trước.

Có ai ngăn tôi ra đi với nụ cười, với niềm vui, với lòng mãn nguyện không? Bạn sẽ xiềng xích tôi ư? Tôi, bị xiềng xích sao? Bạn có thể xiềng chân tôi, nhưng ngay cả Zeus cũng không thể khuất phục ý chí của tôi.

Điều còn lại riêng có ở người tốt: bằng lòng với những gì xảy đến, và với sợi chỉ số phận đã se cho mình. Không làm ô uế thần tính được gieo trong lồng ngực, mà gìn giữ nó an nhiên, không nói điều gì trái với sự thật.

Thứ ta nắm chặt lại tuột mất; sự tình cờ xen ngang chính cái giờ ta đã nhồi đầy kế hoạch. Thời gian trôi theo quy luật của nó, nhưng trong bóng tối – sự chắc chắn của Tự nhiên có ích gì khi con đường của tôi lại bất định?

Tôi làm điều duy nhất tôi có thể làm: không chìm trong sợ hãi, không gào thét, không trách Thượng Đế. Cái gì đã sinh ra thì phải mất đi. Tôi là một con người, một phần của toàn thể, như một giờ là một phần của ngày.

Người như thế giống như một thầy tế của các vị thần: không bị khoái lạc làm vấy bẩn, không bị đau đớn làm tổn hại, không bị lăng nhục chạm tới, một chiến binh trong cuộc chiến cao quý nhất, thấm đẫm công lý, đón nhận bằng cả tâm hồn mọi điều được định làm phần của mình.

Chính cái ngày bạn sợ hãi như dấu chấm hết của mọi thứ lại là bình minh của sự vĩnh hằng nơi bạn. Sao còn chần chừ? Hãy đặt gánh nặng xuống – bạn đã từng rời bỏ một chốn ẩn náu bằng xác thịt một lần rồi.

Hãy giữ những gì là của riêng bạn. Đừng đòi những gì thuộc về người khác. Hãy dùng những gì bạn được trao. Khi một thứ bị lấy đi, hãy sẵn lòng buông nó ra và biết ơn quãng thời gian bạn đã có nó.

Lý trí dẫn dắt không đòi hỏi chất liệu cố định. Nó biến chính điều cản trở thành chất liệu cho mình, như lửa bén vào những gì rơi xuống. Điều có thể dập tắt một ngọn lửa nhỏ lại nuôi ngọn lửa mạnh và khiến nó bốc cao hơn.

Hãy coi mọi thứ mang lại niềm vui cho bạn như một cái cây đang trổ hoa. Hãy tận hưởng lá xanh khi chúng còn đó – mỗi loài có mùa rụng lá riêng, và rồi tất cả đều rụng khi đến mùa.

Mọi thói quen đều được duy trì bằng hành động tương ứng với nó. Thói quen đi bộ nhờ đi bộ, thói quen chạy nhờ chạy. Muốn đọc giỏi thì hãy đọc. Hãy ngừng ba mươi ngày rồi xem điều gì xảy ra.

Điều gì hài hòa với Người cũng hài hòa với tôi. Với tôi, chẳng có gì là quá sớm hay quá muộn. Mọi điều mùa màng của Người mang đến đều là trái ngọt với tôi. Từ Người vạn vật sinh ra, và về với Người vạn vật trở lại.

Ai đã chuẩn bị từ lâu cho một hiểm nguy sẽ dũng cảm đối mặt với nó; ai đã tập luyện trước gian khổ sẽ chịu đựng được nó. Ngược lại, người không chuẩn bị sẽ hoảng loạn trước cả rắc rối nhỏ nhất. Hãy lo sao cho không điều gì có thể khiến bạn bất ngờ.

Người ấy đã can đảm chịu bản án. Điều đó nằm trong ý chí. Đó là một điều thiện. Con trai bạn đã chết. Chuyện gì đã xảy ra? Con trai bạn đã chết. Không hơn. Phần còn lại là do chính bạn thêm vào.

Tất cả những gì bạn thấy đang đổi thay ngay lúc này và chẳng bao lâu sẽ không còn nữa. Hãy nhớ bạn đã chứng kiến bao nhiêu đổi thay như thế. Toàn bộ tồn tại là biến đổi. Cuộc đời là quan niệm.

Tâm hồn chúng ta phải tự uốn mình theo quy luật này – noi theo nó, vâng theo nó. Dù điều gì ập đến với bạn, hãy coi đó là điều tất yếu phải đến. Hãy bớt cho mình cái thôi thúc muốn nổi giận với Tự nhiên.

Thượng Đế nói: hãy chứng tỏ bạn đã rèn luyện đúng cách, đã vâng lời người huấn luyện, đã ăn uống như lẽ phải. Vậy mà khi đến lúc, bạn lại tỏ ra yếu đuối sao? Giờ là lúc của cơn sốt. Hãy chịu đựng nó cho tốt.

Hãy nghĩ xem bao nhiêu thầy thuốc đã chết sau bao lần cau mày bên người bệnh, bao nhiêu triết gia sau những bài giảng bất tận về cái chết, bao nhiêu anh hùng sau khi giết hàng nghìn người, bao nhiêu bạo chúa sau khi nắm quyền sinh sát như thể mình bất tử.